Derneğimiz amaç ve faaliyetleri kapsamında diğer tüm kültür derneklerimiz gibi biz de kültürümüzü ve dilimizi yaşatmak, gelecek nesillere taşımak ve gelişimine katkı sağlamak amacı ile bir takım faaliyetler yürütmekteyiz. Derneğimizin yönetim kurulu olarak göreve geldiğimiz tarihten beri, Adıge (Çerkes) Kültürünün temel yapı taşı olan Adıge Dili’nin korunması, yaşatılması alanında da imkânlarımız çerçevesinde, çeşitli faaliyetlerde bulunduk ve bulunmaya da devam ediyoruz. Bugüne kadar Adıgece (Çerkesçe)’nin öğrenilmesi ve öğretilmesi alanında yaptığımız faaliyetlerimizden bazılarını aşağıda beliriyoruz;
- Dernek merkezimizde düzenlediğimiz dil kursları.
- Milli Eğitim okullarında müfredata seçmeli ders olarak giren Yaşayan Diller ve Lehçeler dersleri kapsamında Türkiye’nin ilk Adıgece sınıfının açılmasını ve takip eden yıllarda da devam etmesini sağlamak.
- Düzce Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Kafkas Dilleri ve Kültürleri Bölümü, Çerkez Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı’nın açılması için talepte bulunmak.
- Yine bu bölüm ile ilgili olarak Adıge Devlet Üniversitesi ile Düzce Üniversitesinin karşılıklı iş birliği protokolünün yapılabilmesi için gerekli girişimlerde bulunmak ve altyapısını hazırlamak.
- Düzce Üniversitesinde eğitim ve öğretimin başlatılabilmesi için gereken akademisyenlerin Anavatandan Düzce’ye gelişlerine aracılık etmek ve yardımcı olmak.
Bugün geldiğimiz noktada bir yandan Adıge dilinin yeniden ilgi odağı olması ve etnik veya sosyokültürel kimliğinden bağımsız olarak birçok gencimizin bu dili öğrenme gayreti bizlere dilimizin korunması ve yaşatılması anlamında umut ışığı olurken, Adige Dili’nin Türkiye’deki gelişimi konusunda bizleri kaygılandıran bazı gelişmeler de yaşamaktayız.
Geçtiğimiz günlerde ADDER (Adige Dil Derneği) tarafından 22-23 Kasım 2014 tarihlerinde düzenlenen “Uluslararası Dil Sempozyumu”’nda adı geçen derneğin son çalışmaları kamuoyuna sunuldu. Bizler de bu konuda İstanbul’da gerçekleştirilen bu sempozyumu yerinde takip eden ve konular hakkındaki görüşlerini orada da dile getiren, Düzce Ü. Çerkez Dili Edebiyatı bölümü Öğretim Üyelerimiz Sayın Prof. Dr. Mira Haçemizova, Sayın Doç. Dr. Ruzana Doleva ve Sayın Doç. Dr. Susana Shkhalakhova ile görüşerek sempozyum ve ADDER’in çalışmaları ile ilgili görüşlerini istedik.
Başlangıcında Sayın Ali İhsan Tarı ve ekibinin Danef Online Çerkesçe Sözlük projesini faydalı bir çalışma olarak görüyor ve yakından takip etmeye çalışıyorduk. Ancak bugün geldikleri noktada, ADDER ekibinin kamuoyuna sunduğu Latin temelli alfabe çalışmalarının, Çerkesçe Türkçe Sözlük çalışmalarının, Milli Eğitim okullarımızda seçmeli dersler kapsamında okutulan Adıgece sınıfları için kitap ve müfredat çalışmalarının gerçekten büyük bir hayal kırıklığına neden olduğunu belirtmek isteriz. Ayrıca bu konular üzerine yaptıkları yayınlardaki üsluplarını ve yanlış bilgilendirmelerini de etik bulmuyoruz. Özellikle de toplumumuz adına sanki yetkili bir merci gibi çeşitli Devlet kurum ve kuruluşları ile doğrudan muhatap olma gayretlerini de oldukça düşündürücü bulmaktayız.
Adıge Dili kimsenin tekelinde olmamakla birlikte sahipsiz ve başıboş bir dil de değildir. Kaldı ki bugün itibariyle Anavatanda bulunan ve Rusya Federasyonuna bağlı olarak tüm dünya ülkelerince de tanınan Adıge Cumhuriyeti’nin bir resmi dili ve resmi alfabesi bulunmaktadır. Dilimizin bugüne gelinceye kadar 80 yıllık geçmişinde birçok emek ve gayret sarf edilmiş, uzmanların çalışmaları sonucunda da günlük konuşmanın yanı sıra yazın ve edebiyat dili olarak ta kullanılır hale gelmiştir. Türkiye Cumhuriyetinde çeşitli seviyelerde eğitimi verilen Çince, İngilizce, Yunanca vb. gibi diller, nasıl bu dili resmi dil olarak kullanan ülkelerin alfabeleri ile verilmekte ise Adıgece eğitimi de Adıge Cumhuriyetinde kullanılan Adıge alfabesi ile verilmek zorundadır. Bu konularda gerek eğitim materyalleri hazırlamak, ihtiyaca göre yeni kelimeler kazandırmak, gerekse mevcut resmi alfabenin eksikliklerini giderme amacıyla öneri sunmak gibi konularda da, konu ile ilgili bilimsel çalışmalar yapmakta olan üniversitelerin ilgili akademik birimleri ile birlikte çalışmak en doğru ve mantıklı çaba olacaktır.
Aynı şekilde Resmi kurumlarımızın kendilerine gelen talepler konusunda da bir işlem yapabilmesi için konunun uzmanlarından görüş ve bilirkişi raporu alması gerektiği hususunu kamuoyumuza da hatırlatmak istiyoruz. Adıge dili ve bu dilin eğitimi konusunda bünyesinde uzman dilbilimciler çalıştıran ve yine Türkiye Cumhuriyeti Devletinin bir üniversitesi olan Düzce Üniversitesi, yapmış olduğu protokol esasları çerçevesinde, Anavatandaki Cumhuriyetlerimizin ilgili akademik kurumları ve yetkilileri ile de görüş alışverişi yapabilme potansiyeline sahiptir. Hem kamu kuruluşları hem de özel kurumlar için bilirkişi raporları ihtiyaç olduğunda Düzce Üniversitesinden yardım alınabileceğini düşünüyoruz.
ADDER’in Çerkes Kamuoyuna yaptıkları yayın ve paylaşımlarda yalnızca kendileri hakkında olumlu destek ve söylemleri paylaşmaları, düzenledikleri etkinliklere katılan herkesin çalışmaları konusunda kendilerini takdir ettiği imajı yaratma gayreti gözümüzden kaçmamaktadır. ADDER’in çalışmalarını olumsuz olarak eleştiren saygın çevrelere karşı gösterdikleri yakışıksız tavır ve tutumlarının da Adıge geleneklerimize uymadığını belirterek, değerli dil bilimci hocalarımızın konu hakkındaki görüşlerini ekte sunuyoruz.
Düzce Adıge Kültür Derneği Yönetim Kurulu 18.12.2014-Düzce
АДЫГАБЗЭ:
ДЮЗДЖЭ АДЫГЭ КУЛЬТУР ХАСЭМ ИЗЭЗЫЩАКӀОХЭМ (ПРАВЛЕНИЕМ) АДЫГЭ ЛЪЭПКЪЫМ ФАКӀОУ ИМЭКЪЭГЪЭӀУ
Тихасэ имурад ык1и иӏофшӏэнхэр, зэфэшъхьаф культур хасэхэм афэдэу, тибзи, тихабзи щыдгъэӏэн, къыткӏэлъыкӏорэ ныбжьыкӏэмэ алъыдгъэӏэсын, хэхъоныгъэ фэтшӏын ары.
Тихасэ изэзыщакӏохэм (правлением) пшъэдэлъэу къыфашӏыгъэ ӏофхэм щыщэу, Адыгэ культурым ылъапсэ щыт адыгабзэр къыухъумэным, щыгъэӏэным ехьылӏагъэу тикӏуакӏэ къызэрехьэу зэфэсшъхьаф ӏофхэр тшӏагъэх ыкӏи тшӏэным ыуж тит. Непэ нэсэу адыгабзэм изэгъэшӏэн ехьылӏагъэу тшӏагъэ ӏофхэм ащыщхэм зы заулэр джыри шъугу къэдгъэкӏыжьын.
– Хасэ гупчэм адыгабзэ курс ӏутхыгъ.
– Гъэсэныгъэ министретсвом бзэ зэгъэшӏэнымкӏэ къытитыгъэ фитыныгэм ыкӏуакӏэкӏэ адыгабзэ курсыр Дюзджэ къалэм дэт гурыт еджапӏэм къызэӏухьанымкӏэ тикӏуакӏэ къызэрехьэу тыхэлэжьагъ. Джыри зегъэушъомгъуным тыпылъ.
– Дюзджэ Университетым шӏэныгъэ ыкӏи литэратурэ факултетым епхыгъэ Адыгабзэмрэ илитературэмрэ икъутамэ къызэӏуахынымкӏэ лъэӏу тхылъ чӏэтлъхьагъ.
– Адыгабзэм икъутамэ ӏоф ышӏэ ригъэжьэнымкӏэ ыщыкӏагъэу щыт кӏэлэегъаджэхэр Дюзджэм къызэрэкӏощт шӏыкӏэм ехьылӏагъэу, Адыгэ къэралыгъо унивэрситетымрэ Дюзджэ университетым протокол зэдашӏынымкӏэ тикӏуакӏэ къыхьырэмкӏэ тыхэлэжьагъ.
– Адыгабзэм иегъэджэн ӏофыр ыублэнкӏэ ыщыкӏагъжэ кӏэлэегъаджэхэр Дюзджэ къалэм къызэрэкӏощт амалхэм ӏэпыӏэгъу тыфэхъугъ.
Непэ тыкъызнэсыгъэм узеплъыкӏэ Адыгабзэр икӏэрыкӏэу ц1ыфмэ зэргъашӏэжьынэу гухэлъхэр яӏэу хъугъэ. Ау ар ащтэу щытми тигу къеорэ гугъэ-шӏагъэхэри хъугъэх.
Блэкӏыгъэ мафэхэм, шэкӏогъу мазэм 22-23’м Адыгэ Бзэ Хасэм зэхищагъэ Интернациональнэ Бзэ Симпозиумум хэлэжьагъэу ыкӏи Дюзджэ университетым щылажьэрэ кӏалэегъэджакӏохэу, Бзэшӏэныгъэлэжьхэу Профессерэу Хьакӏэмыз Мир, Доцентхэу Долэ Рузан, Шъхьалэхъо Сусан тыӏукӏагъ. Симпозиумум ыкӏи Адыгэ Бзэ Хасэм яӏофшӏэнмэ ехьылӏагъэу ягупшысэхэри къытаӏуагъ.
Адыгэ Бызэ Хасэм иӏофхэр апэу зырагъажьэм Али Ӏихсан Тарым ык1и бгъодэтэу дэлажьэхэмрэ зэрэлэжьэрэ шӏыкӏэм тыкӏэрыплъыгъ. «Данэф ӏонлайн Адыгабзэ гущыӏалъ» зыфи1орэ проектыр, Латин буквэхэмкӏэ зэхэгъэуцуагъэ алфавитыр, гурыт еджапӏэмэ щырагъаджэщт тхылъмэ аухьазырын ехьылӏагъэу къылэжьыгъэ ыкӏи зитеуцуагъэ гъогур зытэлъэгъум тыгу учъыӏыгъэ. Адыгабзэм ехьылӏагъэу аӏохэрэр атхыхэрэр тыгу еӏурэп. Емыкӏукӏэ тэлъытэ. Адыгэ лъэпкъым ыцӏэкӏэ тырку къэралыгъо органхэмэ ядэгушӏанымкӏэ ыкӏи яфэтхэнымкӏэ фит иӏэу, лъэпкъым пшъэдэлъ къыфишӏыгъэ фэдэу зэзекӏо. Мы шӏыкӏэм тырегъэгупшысэ.
Адыгабзэр зыми имонополиэ щытэп. Ащтэу щытми Адыгабзэр шъхьарытӏупщэ зими имиеу щытэп. Непэ Урысыэм Ифэдерацие епхьыгъэ Адыгэ Респупликем къэралыгъо бзэмрэ алфабитыр илъэс 80 хъугъэу егъэфедэ. Непэ къынэсыфэ цӏыф гъэсагъэмэ бзэшӏэныгъэлэжьмэ якӏуакӏэ, ягупшысэ, япкӏэнтӏэпс зыхалъхьагъэ Адыгабзэр къэралыгъо бзэ ыкӏи литературэ бзэ хъугъэ. Мы бзэмкӏэ мэпсэух.
Тырку къэралыгъом иеджапӏэхэм зэфэшъхьаф бзэхэр рагъаджэу зыхъукӏэ гущыэм пае китаибзэм, инджылызыбзэм, грекыбзэм фэдэ бзэхэр ежьмэ якъэралыгъо алфавитымкӏэ рагъаджэ. Джащ фэд Адыгабзэри къэралыгъо бзэ зэрэщытымкӏэ кирил лъапсэ зиӏэ Адыгэ алфавитыр бгъэфедэнэу щыт.
Ащ пай тхэным, еджэным, гъэсэныгъэм ехьылӏагъэу материалхэр бгъэхьазырын, бзэм ищыкӏагъэ гущыӏакӏэхэр къэбгъотын, амал зэфэшъхьафхэр къэугупшысын зыхъукӏэ университетмэ щылажъэрэ шӏэныгъэлэжъмэ уадэлэжьэныр анахь тэрэз гъогу тэлъытэ.
Ащфэдэкъабзэу къэралыгъом ихабзэ ӏофшӏапӏэхэр, лъэӏу тхылъхэм джэуап арытыжьын зыхъукӏэ хабзэм тетэу зэкӏон фаеу мэхъу. Ащ пай зыдэлэжьэщт ӏофым ехьылӏагъэу лэжьэкӏо ӏазэмэ рапорт къатын фаеу зэрэщытыр джыри зэ шъуигу къэтэгъэкӏыжьы.
Адыгабзэм иегъэджэн ӏофым ехьылӏагъэу бзэшӏэныгъэлэжьхэр зыщылажьэрэ Дюзджэ университетым Адыгэ къэралыгъо университетымрэ зэдашӏыгъэ протоколым къыхэкӏэу академикэ организациехэм ык1и бзэ 1офым пылъ шӏэныгъэлэжьмэ къатыщт рапортхэмэ тыщыкӏагъэ гъогу тэрэзыр къыгъэлъэгъонкӏэ тишӏошӏ мэхъу.
Адыгэ бзэ хасэм ямэкъэгъэӏухэм якъэтынхэм, ятхыхэрэм уизеплъыкӏэ ежьмэ анэмык гъогу занкӏэ темыт щымыӏэу фэдэу къашӏошӏы.
Бзэ ӏофым ехьылӏагъэу критик зышӏыхэрэмэ нэмыкӏ еплъыкӏэ зиӏэхэмэ ядэзекӏуакӏэ яеплъыкӏэ Адыгэхабзэм ыкӏи шӏэныгъэ еплъыкӏэм къедгъэкӏурэп.
Ащ лъыпытэу Дюзджэ университэтым щылажьэрэ бзэшӏэныгъэлэжьхэм ягупщысэхэри кӏэухым къыпытэзэжьы.
Дюзджэ Адыгэ Культур Хасэм Изэзыщакӏохэр (Правление) 18.12.2014-Дюзджэ
-1-
TÜRKÇE:
Adıge Dil Derneği’nin 22-23 Kasım 2014 Tarihinde İstanbul’da gerçekleşen toplantısına ilişkin düşüncelerim;
Adıgeler dünyaya dağılmış/dağıtılmış olarak yaşamaya başlamalarının üzerinden 150 yıl geçti. İçinde yaşadıkları ülkelerdeki ve dünyadaki değişimlerden etkilenseler de yine de Adıge halkının karakteristik özelliklerini taşımaktalar. Her şeyin başında Adıge’leri tanımlayan en önemli özellik anadilleridir. Bir haklı tanımlarken anadilinin önemini yeniden açıklamak gerekmez.
Bütün ülkeleri ele alsak, diasporada sayıca en çok Adıge’nin yaşadığı ülke Türkiye’dir. Birkaç yıl öncesine gidersek Türkiye’deki kanunlara göre Adıge dilini (Çerkesçeyi) Adıgelerin öğrenme özgürlükleri yoktu. Fakat son yıllarda bu kanunlar değişti. Devlet (kanunlar), Türkiye’de yaşayan Adıgelere kendi anadillerini öğrenebilme olanağı tanındı. Bu sevindirici bir durumdur. Düzce Üniversitesi’nde Adıge dili öğretilmeye başlandı. Şu anda iki sınıfta eğitim yapılıyor. Adıge Devlet Üniversitesi’nin Adıge Dili ve Kültürü fakültesinden gelerek Adıge Dili ve Edebiyatını okutuyoruz.
Sevindirici işler gerçekleşiyor. Adıge diasporası kendi dili üzerinde çalışma olanağı buldu. Okuma-yazma ve konuşmanın yanı sıra dil bilimi araştırmaları üzerinde çalışmanın yolları da açılmış oldu. Tarihini ve edebiyatını kendi diliyle düzenleme zamanı geldi. Geçmiş yıllarda kendi halkını seven diasporadaki bazı aydınların kendi kendilerini okuma-yazma olanaklarını araştırmalarının yanı sıra devletin sunduğu olanaklarla pek çok insan şimdi kendi anadilini öğrenebilecekler. Bizim için bu çok değerlidir.
Fakat Adıgeleri denemek için Büyük Tanrı’nın (Allah’ın) gönderdikleri burada bitmiyor. Biz Adıgeler olarak üç ayrı cumhuriyet içinde (Adıgeya, Karaçay-Çerkes, Kabartay-Balkar) yaşamamızın verdiği üzüntünün üstüne, Türkiyede yaşayan (bazı) Adıgeler, Latin harflerine dayalı başka bir alfabe kullanmak isteğiyle ortaya çıktılar. Bu nereden çıktı?
Sanki son 150 yıl içindeki Adıge tarihinde yer almamış gibi. Bir zamanlar bir devletimizin olmayışının zararını şimdi de bir devlet düşüncesinden (anlayışından) uzaklaşarak görüyoruz. Bana göre (sadece ben değilim) arzuladığım, hayalim, Kabartay-Balkar ve Karaçay-Çerkes Cumhuriyetlerimndeki edebiyat dili ile Adıge Cumhuriyeti’ndeki edebiyat dilinin tek bir edebi dil olmasıydı. Adıgelerin bir tek halk olduğumuzun kanıtı olarak bu çok önemliydi. Tıpkı bir büyük nehre dönüşmüş gibi dilimiz ve kültürümüz güçlü ve canlı olarak Adıgelerin olurdu. Fakat Adıge atasözünde olduğu gibi: “Ayının üstüne bir yaprak düşünce homurdandı, taş toprak düşünce söyleyecek söz bulamadı”.
Tek bir halk olmamızın karşısında duran ve şimdi ortaya çıkan engeller göstermiştir ki 100 yıl süren savaşlar ve aradan geçen 150 yıllık kopukluk bizi eğitemedi, ders alamadık. Bizim ulusal sorunlarımız hakkında “endişe duyanlar” bizim dışımızdaki “daha akıllı” uluslardır! Şimdi de sorunların nasıl çözüleceğini kulaklarımıza fısıldıyorlar, çözüm yollarını öneriyorlar, şimdi de, şimdi de! Aklımızı kullanarak toparlanacağımız zaman elimizden uçup gidiyor. Sonra “Atın başı (çizgiyi) geçince kuyruğunu yakalamaya uğraşma” zamanı geliyor (iş işten geçiyor).
İstanbul’da yapılan Adıge Dili ile ilgili konferansa katılmayı bir görev olarak kabul ettik ve gittik. Düşüncelerimizi kanaatlerimizi açıkça ifade ettiğimizi, anlattığımızı sanıyorduk. Fakat anlamayanlar (ya da anlamak istemeyenler) çıktı. Bu nedenle düşüncelerimizi kanaatlerimizi tekrar açıklamamız gerekti.
Birinci olarak: Anavatanda yaşayan Adıgelerin yazı dilinin olmasının üzerinden 80 yıldan fazla bir zaman geçti. Bu yazı dili Kiril alfabesi ile düzenlendi. Bu alfabeyi seçmeden önce Arap ve Latin alfabelerini denediler. Adıge dilini ve Rus dilini tek bir alfabe ile yazmayı daha uygun buldular. Pek çok Enstitü bu konuda çalıştı. Eğitimli, kültürlü pek çok aydın, bilim insanı bu işin içinde yer aldı. Kurulmuş bir edebiyatımız oldu. Adıge dili Adıge Cumhuriyeti’nin Devlet dili oldu. Fakat Adıge dili üzerinde yapılacak araştırmalar henüz bitmiş değil. Bilim insanlarının önünde araştırılıp ortaya konulacak konular çok. Bugüne kadar sonuçlandırılması gereken ve ihtiyaç duyduğumuz hususlar var. Dilimiz ne zaman ortaya çıktı, ulaştığı nokta, hangileriyle ilişkili… pek çok soru var. Bu konularda çalışacak gençleri yetiştirmek gerekir. Üzerinden uzunca bir süre geçmiş ve pek çok yol kat etmiş mevcut yazı dilini benimsemeyi kabul ediyoruz. Tekerleği yeniden icat etmeye gerek yok. Yeniden fidan dikip ağaç olmasını beklemek yerine büyümüş ağacın gölgesinde bulunmak daha iyidir.
İkinci olarak: Dünyaya dağıtılmış Adıgelerin tek bir ülkede tekrar toplanıp yaşayamayacakları açık. Ancak akıllarını kullanarak kendilerini toparlayabilecekleri bir olanağı, Büyük Tanrı’nın (Allah’ın) rahmet kapılarını açmasıyla kavuşurlar. Bu olanakları kullanmamak ayıbın ötesinde günahtırda. Yeni yetişen gençleri, vatanını kaybetmenin yanı sıra üstüne üstlük bir tek yazı dili olan uluslara ebediyen imrenir halde bırakmak kimin haddine?
Bu sorunu ortaya attıklarında Adıge dili alanında ilk kadın profesör olan Çereşe Zeynab’in dediğini doğru kabul ediyoruz. Onun dediğine göre: bu adımlar (Latin alfabesi kullanma girişimleri üzerine) anavatandakilerle diasporadakileri birbirinden uzaklaştıracaktır.
Üçüncü olarak: Türkiye’de bir üniversitede ilk defa Adıge dilinin öğretimi Düzce’de açıldı. Bir buçuk yıldır Kiril alfabesine dayalı olarak eğitim veriyoruz. Devlet açısından –şimdi tekrar– altını çiziyorum. Okumaya başlayan için (her iki) alfabeyi öğrenmek aynı zorluk derecesindedir. Dili bilse de bilmese de okumaya yeni başlıyor. Bu açıdan Düzce Üniversitesi örneğini (Kiril alfabesi) esas almak uygundur.
Benim kanaatime göre, Adıgelerin tek bir yazı dilini, Kiril temelli alfabe ile gerçekleştirmesini hepimizin görevi olarak kabul ediyorum.
Haçemize (Çuomıko) Mir Filolog,
Bilim Doktoru, Profesör.
АДЫГАБЗЭ:
Адыгэ бзэ хасэу « АВХ»-кӏэ заджэхэрэм изэӏукӏэгъоу Стамбул Шэкӏогъум и 22-23-рэм щекӏокӏыгъэм тигъэшӏыгъэ гупшысэхэр.
Адыгэхэр дунаим щитэкъухьагъэхэу зыпсэухэрэр илъэси 150-рэм къехъугъ. Хэгъэгоу зэрысхэм зарагъэкӏухэзэ, зэхъокӏныгъабэхэр ядунэе тетыкӏэ фэхъугъэхэми, зэрэадыгэхэр къэзгъэнэфэрэ лъэпкъ гъэунэф шӏыкӏабэ къахэнагъ. Зэкӏэмэ апшъэу адыгагъэр къэзыушыхьатырэр яныдэлъфыбз ары. Лъэпкъ гъэунэфынымкӏэ ныдэлъфыбзэм мэхьанэу иӏэр къэпӏотэжьынэу ищыкӏагъэп.
Зэкӏэ хэгъэгухэр пштэмэ пчъагъэмкӏэ анахьыбэу адыгэ диаспорэр зыщыпсэурэр Тыркуер ары. Илъэс заулэкӏэ узэкӏэӏэбэжьмэ Тыркуем ихабзэхэмкӏэ адыгабзэр адыгэхэм зэрагъэшӏэнэу фитныгъэхэр яӏагъэп. Ау мы аужрэ лъэхъаным а хабзэхэр зэхъокӏыгъэ хъугъэх. Адыгэу Тыркуем щыпсэухэрэм яныдэлъфыбзэ зэрагъэшӏэнэу хабзэм амалхэр къаритыгъэх. Ар гушӏуагъо. Дюзджэ университетым адыгабзэр щызэрагъэшӏэнэу рагъэжьагъ. Джы дэдэм курситӏу хъоу щеджэх. Адыгэ къэралыгъо университетым илъэпкъ факультет тыкъикӏыгъэу тэ адыгабзэмрэ литературэмрэ ащ щетэгъаджэх.
Узщыгушӏукӏынэу ӏофхэр зэпэфэх. Адыгэ диаспорэр ыбзэ дэлэжьэнэу амал иӏэ хъугъэ: тхэкӏэ-еджэкӏэ-гущыӏакӏэм имызакъоу, бзэшӏэныгъэ-ушэтынхэм ахэлэжьэнэу игъогу къызэӏухыгъэ мэхъу, итарихърэ илитературэрэ ыбзэкӏэ ыгъэпсыным изэман къэкӏо. Блэкӏыгъэ илъэсхэм диаспорэм ицӏыф гъэсэгъэ зырызхэу лъэпкъшӏулъэгъум къыгъэущыгъэхэм тхэкӏэ амалхэр ежь-ежьырэу аушэтыгъэхэмэ, джы къэралыгъо ӏофкӏэ гъэпсыгъэу цӏыф жъугъэмэ яныдэлъфыбзэ зэрагъэшӏэн алъэкӏыщт. Ар зымыуасэ щыӏэп.
Ау Тхьашхом адыгэхэм ушэтынэу къафигъакӏохэрэр ащ щиухыгъэхэп. Тэ, адыгэ ябынкӏэ, тихэгъэгу республикищэу тызэрисыр, литературабзэу тӏу зэрэтиӏэм игукъаомэ акӏыӏужьэу, тыркуем ис адыгэхэм тхэкӏэ шъхьаф, латин тхакӏэм техыгъэу, зышӏы шӏоигъохэри къыкъокӏыгъэх. Сыд ар къызыхэкӏрэр?
Илъэси 150- рэр къыдэмыфэгъахэм фэд адыгэ тарихъым. Къэралыгъо зэгорэм зэрэтимыӏагъэм изэраркӏэ къэралыгъо гупшысакӏэми тыпэчыжьэн фае. Сэ сшъхьэкӏэ (сэ сизакъоп) хъопсагъоу сиӏагъэр къэбэртэе-щэрджэс литературабзэмрэ адыгэ литературабзэмрэ зы гъогу тещэгъэнхэр арыгъэ. Зы адыгэ лъэпкъэу тызэрэщытыр къэзыушыхьатрэ узшӏомыкӏыжьын шыхьатэу ар тиӏэнгъи. Ащ шӏокӏэу тикультурэрэ тилитературэрэ зы псыхъошхоу зэхэтэу къарыушхоу адыгапсэм фэхъунгъи. Ау адыгэ гущыӏэжъым зэриӏоу: «Мышъэм пкӏашъэ зытефэм гъумыгъугъэ, етӏэгъой зытефэм ыӏожьын ыгъотыгъэп».
Джы къыкъокӏыгъэ пэрыохъухэу зы лъэпкъэу тызэрэщытыр къэзыушыхьатыным пэшӏуекӏохэрэм къагъэлъэгъуагъ илъэсишъэ заомрэ илъэси 150-рэ зэпэӏапчъэныгъэмрэ зыми тыфагъэсагъэп. Тилъэпкъ ӏофхэм «агъэгумэкӏырэр» джыри тэщ нэмыкӏ «нахь ӏуш» лъэпкъхэр ары, джыри хэкӏыпӏэхэр тхьакӏумэмэ шэф дагъэу къырагъаткӏо, джыри гъогоу хэтхыщтым «гъуазэ тыфашӏы»… джыри, джыри, джыри… Интеллектуальнэу (акъылкӏэ) зызыщытыугъоижьыщт уахътэр ащ нэсыфэ тӏэкӏэкӏы, блэтэутӏупщы. Етӏанэ: «Шышъхьэр блэкӏыгъэу, шыкӏэм улъымыӏэбэжьыр»,- къэсын.
Стамбул щыкӏогъэ адыгабзэм фэгъэхьыгъэ конференцием тыхэлэжьэныр типшъэрылъэу зэдатшти тыкӏогъагъ. Тишӏошӏи нафэу къитӏотыкӏыгъэу тӏуагъэ, ау зыгурымыӏуагъэхэр (е зыгурыӏонэу фэмыягъэхэр) къыхэкӏыгъ. Ащ фэшӏкӏэ тишӏошӏ джыри зэ къит1отыкӏыжьыныр игъоу алъытагъ:
Апэрэмкӏэ, Хэкурыс адыгэхэм тхыбзэ зяӏэр илъэс 80-м къехъугъ. Ар зэрагъэпсыгъэр кирилл алфавитыр ары. Ар хахыным ыпэк1э аушэтыгъэх араб-латин алфавитхэр. Адыгабзэмрэ урысыбзэмрэ зы тхакӏэр алъапсэу щытмэ нахь къекӏунэу тыраубытагъ. Институт псэухэр ащ дэлэжьагъэх, еджэгъэ- гъэсэгъэ пчъагъи шӏэныгъэлэжьыным хэщагъэ хъугъэх. Тегъэпсыхьэгъэ литератури щыӏэ хъугъэ. Республикэу Адыгеим адыгабзэр икъэралыгъуабзэу щыт. Ау адыгабзэм иушэтынхэр джыри ухыгъэхэу щытхэп. Зэхэфыгъэн фаеу шӏэныгъэлэжьмэ апэ илъыр джыри бэ. Джы къызнэсыгъэм лъапсэм нэсыгъэ зэфэхьысыжьхэу тищыкӏагъэхэр шӏыгъэхэп. Тыбзэ къызщежьэрэр, зынэсырэр, зыхахьэрэр…- упчӏабэ къэуцу. Ахэмэ адэлэжьэщт ныбжьыкӏэхэр гъэсэгъэн фае. Гъогу гъэнэфагъэ къэзыкӏугъэхэ адыгэбзэ тхакӏэм упыуцомэ нахь тэрэзэу тэ тэлъытэ. Икӏэрыкӏэу къушъхьэфэчъэ щэрэхъыр къэуугупшысыжьын ищыкӏэгъэн фаеп. Чъыгэу хъугъахэм ижьау укӏэуцомэ нахьышӏу, икӏэрыкӏэу чъыг бгъэтӏысыжьыни упэплъэным нахьи.
Ятӏонэрэмкӏэ, дунаим щитэкъухьэгъэ адыгэхэр зы чӏэпырыс зэрэмыхъужьыщтхэр нафэ. Ау интеллектуальнэу /акъылкӏэ заугъижьын алъэкӏынэу Тхьашхом уаипчъэр къафзэӏуихыгъ. Ар умыгъэфедэныр губгъэным къыщыуцурэп, гонахь нахь. Хэку-хэгъэгунчъэм ыкӏыӏужьэу зы тхыбзэ зиӏэ лъэпкъымэ егъашӏэми яхъуапсэхэу къыткӏэхъухьэрэ ныбжьыкӏэхэр къэзгъэнэнхэу хэт фит? Мы упчӏэр мыщ ыпэкӏи къызаӏатым апэрэ адыгэ бзылъфыгъэ профессорэу Кӏэрэщэ Зэйнаб ыӏогъагъэр тэрэзэу тэлъытэ. Ащ зэриӏогъагъэмкӏэ, адыгэхэм нахь зэпэчыжьэ, хэкурысыхэмрэ хэхэсыхэмрэ, ащ фэдэ лъэубэкъум тишӏыщт.
Ящэнэрэмкӏэ, Тыркуем апэрэеу Университет еджакӏэм тетэу Дюзджэ къыщзэӏуахыгъ адыгэбзэшӏэныгъэм икъутамэ. Илъэсрэ ныкъорэм нэсыгъэу ащ щетэгъаджэх кирилл алфавитым тетэу. Джыри зэ къыкӏэсэгъэтхъы – Къэралыгъо лъапсэм тетэу. Еджэныр езгъэжьагъэмкӏэ тӏури зы хьарыфылъэу зэригъэшӏэщтыр. Бзэр ышӏэми ымышӏэми икӏэрыкӏэу еджэныр еублэ. Дюзджэ университетым ищысэ бгъэфедэныр епэсыгъ.
Сэ сишӏошӏкӏэ, адыгэхэр зы тхыбзэу, кирилл лъапсэ зиӏэм, зэфищэжьынхэм тыфэлэжьэныр зэкӏэми типшъэрылъышхоу щыт.
Хьакӏэмыз (Цуамыкъо) Мир
Филологие шӏэныгъэхэмкӏэ доктор, профессор, АМАН-м ичлен-корр.
РУСCКИЙ:
22-23 ноября 2014 года в г.Стамбуле прошла международная конференция по проблемам изучения адыгейского языка в Турции. Конференцию организовала общественная организация «АDIGE LANGUAGE ASSOCIATION-ADIGE BZE XASE -АВХ».
Мы, преподаватели адыгейского языка и литературы Университета Дюздже, посчитали своим долгом участие в работе этой конференции. Главным вопросом конференции стал вопрос выбора алфавита. Это было неожиданным поворотом для нас, так как три республики: Адыгея, Кабардино-Балкария, Карачаево-Черкессия давно решили эту проблему в пользу кириллицы и занимаются успешно преподаванием и исследованием родной филологии вот уже более 80 –ти лет.
На конференции мы довольно четко выразили свои позиции по данной проблеме: о необходимости единого алфавита для всех адыгов мира, а так как уже существует государственные языки трех Республик на основе кириллицы, то будет правильным, не изобретая заново велосипед, использовать существующий алфавит, включиться в работу по возрождению родного языка и дальнейшее исследование его истории. Но до конца не поняв нашу позицию (или намеренно), некоторые стали истолковывать неверно наши выступления. Поэтому посчитали нужным в письменной форме изложить еще раз свои позиции.
Первое: адыги проживают более чем в 50-ти странах мира вот уже 150 лет. Конечно произошли некоторые изменения в их образе жизни, но ментальность в основном сохранилась. Ярким свидетельством коего является их язык. Но в период наступления всеобщей глобализации адыгейский язык стал более ускоренно ассимилироваться. Думается излишне напоминать значение родного языка для жизни народа.
Второе: самая большая адыгская диаспора в Турции. Долгое время в Турции под запретом был адыгейский язык. Сейчас времена изменились. Турецкое правительство предоставляет права для изучения родного языка всем народностям, проживающимся на его территории. В прошлом году в Университете Дюздже открыли отделение по изучению кавказских языков (в их числе и адыгейский язык). Мы уже второй год обучаем студентов адыгейскому языку и литературе. Все это радует. Но возникли и некоторые проблемы в связи с выбором алфавита для турецкой диаспоры. Некоторая часть адыгской диаспоры ратует за алфавит на латинской графике. Мы считаем, что это ошибочное рассуждение, могущее еще более разъединить адыгов теперь уже на интеллектуальном уровне. Об этом в свое время говорила первая женщина – профессор из адыгов Керашева Зайнаб Ибрагимовна.
Третье: вот уже более 80 лет мы пользуемся алфавитом на основе кириллицы. Изданы книги, сделаны исследования, работают институты и университеты. Но предстоит еще многое сделать. Думается, нет необходимости начинать все с начала, с выработки нового алфавита для адыгов Турции. Этот этап прошли адыги на родине. Время дорого. Надо объединив свои усилия продолжить работу по возрождению и исследованию адыгейского языка. Сказано: «Пора разбрасывать камни и пора собирать камни».
На современном этапе объединение адыгов на интеллектуально-информационном уровне имеет большое значение как никогда. И таким объединяющим фактором должна стать единная письменность для всех адыгов мира.
Хачемизова Мира
Нуховна доктор филологических наук, профессор, чл.-корр. АМАН.
-2-
TÜRKÇE:
2013 yılında Düzce Üniversitesinde Kafkas Dilleri ve Kültürleri Bölümü açıldı. Adıge dilinin öğreniminde ilk yıl haftada 16 saat ayrılmıştır:
- Okuma ve yazma (6 saat)
- Dinleme ve konuşma (6 saat)
- Adıge Dili grameri (4 saat)
Eğitim-öğretim işi her zaman zordur. Okutulacak konulara ilişkin hazırlanmış kitap olmayınca iş yapmak, okutmak çok daha zor. Bizim (Adıge Cumhuriyetinde) eğitim olanaklarımız daha çok Rusça bilen öğrencilere yöneliktir. Dolayısıyla bizim kullandığımız Kiril harfleridir. Başka bir soruyla karşılaşmıyoruz. Niçin derseniz biz Adıge ülkesinde Adıge dilinin Devlet dili olmasından dolayı o alfabeyi (Kiril) kullanıyoruz. Latin alfabesi mi? Yoksa Kiril alfabesi mi? Hangisi daha iyi diyerek tartışacağımıza, birbirimize yardım ederek Türkçe konuşanlar için okuma (eğitim) kitapları hazırlarsak daha iyi. Çocuklarınızı okutabilecek eğitmenlerin yetiştirilmesi yerine alfabe konusunda tartışıyorsunuz.
Kullandığınız bu Latin alfabesi Adıge dilinin bütün seslerini doğru olarak gösteremiyor. Bunların oluş nedeni sizinle birlikte bir dilbilimcinin (bilim insanının) çalışmamasıdır. Adıge dili pek çok ülkede öğretiliyor. Suriye’de Ürdün’de İsrail’de… Fakat alfabeye ilişkin sorular Türkiye’de gündeme geliyor. Adıge ülkesinde (anavatanda) okula giden birinci sınıftaki çocuklar üç alfabeyi zorluk çekmeden öğreniyorlar. Adıge alfabesi, Rus alfabesi, Latin alfabesi. Adıge alfabesi dünyadaki diğer alfabelerden zor değil. İstenirse öğrenilebilir.
Dole Ruzan
Doçent
АДЫГАБЗЭ:
Дюздже университетым 2013-рэ илъэсым кавказ бзэхэмрэ культурэхэмрэ якъутамэ къызэӏуахыгъ. Адыгабзэм изэгъэшӏэн апэрэ илъэсым сыхьат 16 тхьамафэм тефэ:
- тхэнрэ еджэнрэ (6);
- гущы1энрэ дэ1онрэ (6);
- адыгабзэм ирамматикэ (4).
Егъэджэн ӏофыр сыдигъуи къин. Ебгъэджэщтхэм атегъэпсыхьагъэ тхылъ щымыӏэу ӏофшӏэныр ебгъэжьэныр ащ нахьи нахь къин. Тэ тиегъэджэн амалхэр нахьыбэу зытегъэпсыхьагъэхэр урысыбзэ зыӏулъ еджакӏохэр арых. Ӏо хэлъэп, тэ дгъэфедэрэр кириллицэр ары. Нэмыкӏ упчӏи къэтэджырэп, сыда пӏомэ адыгэ хэкоу адыгабзэр зыщыкъэралыгъуабзэм а алфавитыр ары дгъэфедэрэр. Латин алфавита хьауми кириллицэр ара нахьышӏур тӏоу тызэдэофэ, тызэдеӏэу тыркубзэр зыӏулъхэм апае егъэджэн тхылъхэр дгъэхьазырхэмэ нахьышӏу. Шъуисабыйхэр езгъэджэн зылъэкӏыщт кӏэлэегъаджэхэр гъэхьазырыгъэным ычӏыпӏэ алфавитым пае шъузэдао.
Мы латин алфавитэу жъугъэфедэрэм зэкӏэ адыгэбзэ макъэхэр тэрэзэу къырыгъэлъэгъуагъэп. Кириллицэу голъми хэукъоныгъэхэр хэтых. Ахэр дэгъэзыжьыгъуаеп. Ащ фэдизыр къызхэкӏрэр бзэ шӏэныгъэлэжь ӏоф къызэрэжъудимышӏэрэр ары.
Адыгабзэр къэралыгъуабэмэ щызэрагъашӏэ: Сириеми, Иорданиеми, Израили. Ау алфавитым иупчӏэ Тыркуер ары ныӏэп мыщ фэдэу къызщыуцурэр. Адыгэ хэкум сабыеу апэрэ классым еджапӏэм кӏохэрэм алфавитищ зэрагъашӏэ, къин къащымыхъоу: адыгэр, урысыр, латиныр. Адыгэ алфавитыр нэмыкӏ хьарыфылъэу дунаим тетхэм анахь къинэп, уфаемэ, угу етыгъэмэ зэбгъэшӏэщт.
Долэ Рузан
РУССКИЙ:
В 2013 году в университете Дюздже открыли отделение кавказских языков и культур. На первом курсе на изучение адыгейского языка в неделю отводится 16 часов:
- письмо и чтение (6);
- говорение и слушание (6);
- грамматика адыгейского языка (4).
Обучение всегда сложный процесс. А начинать работу без адаптированных под обучаемых учебников еще сложнее. Все существующие у нас учебники по адыгейскому языку составлены для русскоязычных. Без сомнения, мы пользуемся алфавитом, основанным на кириллице. Другого вопроса и не возникает, поскольку в Республике Адыгея, где адыгейский язык является государственным, мы пользуемся именно этим алфавитом. Чем спорить, какой алфавит лучше на латинице или кириллице, давайте, сообща, подготовим учебники, адаптированные для тюркоязычных. Вопрос будущей подготовки учителей адыгейского языка для ваших детей, на мой взгляд, более важен, чем ваши споры по поводу алфавита.
Алфавит, который вы демонстрируете нам сейчас, не передает всех звуков адыгейского языка. При переводе его на кириллицу у вас остаются те же проблемы. Решение этих вопросов не столь сложно. На мой взгляд, это связано с тем, что в вашей команде нет лингвистов, филологов по адыгейскому языку, которые проконсультировали бы вас по всем языковым вопросам.
Адыгейский язык изучается и в Сирии, и в Иордании, и в Израиле. Но споры по выбору алфавита идут почему-то только в Турции. В республике Адыгея дети, начиная с первого класса, без особого труда осваивают три алфавита: русский, адыгейский и латинский. Адыгейский алфавит из числа существующих в мире не самый трудный. Если есть желание и потребность его можно выучить.
Долева Рузана
-3-
TÜRKÇE:
Adıge dilinin öğretimi için Düzce Üniversitesinde Yapılan Düzenlemeler
Bir ulusu ayrı bir ulus ve insan olarak yaşatan dildir. İnsanın dilden daha önemli bir değeri yoktur. Herkesin onu göz bebeği gibi koruması gerekir. Onun için “Dil bir ulusun canıdır” diyorlar. İnsanı diğer ulusların insanlarından ayıran dilidir, gelenekleridir, tarihidir. Bunlar birbirilerine sıkıca bağlıdırlar. Adıge isen öncelikle dilini konuş, kültürünü güzelleştir, güzel davranışlar sergile, güzel geleneklerimizin (xabze) farkında ol.
Adıgelerin çoğunluğu artık kendi tarihi anavatanlarında oturmuyor, tüm ülke darma dağın oldu. En çok Türkiye’de yaşıyorlar. Türkiye’de yaşayan Adıgeler yavaş yavaş kendi dillerini unutmaya başladılar. Konuşabilenlerin sayısı çok az, dilini konuşamayanlar çoğunlukta. Bugün Türkiye’de yaşayan Adıgeleri kendi dilleri ile okuma-yazma olanaklarına kavuştular ve bu yolda belirgin adımlar attılar. Düzce Üniversitesinde Kafkas Dilleri ve Kültürleri bölümü açıldı. Burada Adıge Dili ve Edebiyatı öğretiliyor. Benim kanaatime göre Düzce Üniversitesi doğru bir yaklaşımla düzgün bir eğitim-öğretim sistemi kurdu. Kiril kökenine dayalı alfabe ile eğitim öğretim sürüyor. Adıge dilinin öğrenilmesinde (eğitim-öğretimin ilk yılında) haftada 16 saat ayrıldı. Buna ilişkin düzenleme şöyle yapıldı: Dinleme ve konuşma 6 saat, okuma ve yazma 6 saat, gramer 4 saat. Eğitim-öğretimin ikinci yılında da Adıge dilinin öğretimi devam ediyor. Dinleme ve konuşma 4 saat, okuma ve yazma 4 saat, gramer 3 saat, Adıge edebiyatı 2 saat, Kiril alfabesi ile Rusça 5 saat.
Fakat bugün bizi endişelendiren başka bir husus var: diasporada yaşayan soydaşlarımızın bir bölümünün Latin harflerine dayalı bir alfabe düzenlemesi istemeleridir. Bugün için yeniden alfabe düzenlemek ve onunla kazanım sağlamak oldukça güç. Bu husus. Politikaya ekonomiye ve Adıge kültürünün kazanımlarına bağlıdır. Böyle olsa bile Türkiye’de bazı Adıgeler Latin harflerine dayalı bir alfabe düzenlemeyi görev sayıyorlar ve dil bilimi alanında uzman olmayanların düzenlemiş oldukları alfabeyi bazı yerlerde kullanıyorlar. Başkalarının da benimsemesini arzuluyorlar. Bunlardan biri Adıge Dil Derneği’dir. Devletin kabul ettiği ve Adıge Cumhuriyetinde kullanılan alfabeyi dışlıyorlar. Adıge Dil Derneği dilin yok olmaması ve öğrenilmesi konularında iyi işler yaptı ve bunu da gösterdi. Fakat bu yeterli değil. Niçin derseniz olmayan ve kabul görmeyen Latin alfabesi ile çalıştılar. Dil bilimi alanında uzman birisiyle çalışmadıkları anlaşıldı. Kelime hazinesi, morfoloji (biçimbilim) söz dizimi yanlışlıkları yazdıklarının çoğunda mevcut. Diğer pek çok noksanlıkları da görülebiliyor. Bilgisayarın olanaklarından iyi yararlandıklarını kabul edebiliriz. Bu çalışan grubun dil bilimi alanında uzman bir bilim insanıyla ve Anavatanda kullanılan alfabeyi temel alarak çalışsalardı yaptıkları işin büyük bir değeri olurdu. Fakat anavatanda kullanılan Kiril temelli alfabeyi benimsemiyorlar ve dışlıyorlar. Benim bakış açım var olan bir şeye katkıda bulunmayı gerektiriyor. Onun için destekçilere ihtiyacımız var. Bu konuda yardım edeceklere ulaştırabileceğimiz olanakları düşünmemiz gerekiyor. Fakat bugün yeniden alfabe hazırlayalım, o alfabeyle bilimsel düşüncelerimizi anlatalım ve onlara dayalı olarak daha önce yazılanları yeniden yazalım deseniz buna yeterli zamanımızın olduğunu sanmıyorum. Adıge dilindeki sesleri yeterli olarak veren anavatanda kullandığımız Kiril temelli alfabedir. Bunu değiştirmeye ihtiyaç yok. Niçin derseniz; Adıge halkı birbirini anlamayacak ve birbirine uzak olacaktır.
Shkhalakho Susana Düzce Üniversitesinde Doçent, Filolog
АДЫГАБЗЭ:
Дюзджэ университетым адыгабзэм изэгъэшӏэн зэрэщызэхэщагъэр
Лъэпкъыр лъэпкъэу щызгъаӏэрэр, ц1ыфы зышӏырэр бзэр ары. Бзэм нахь лъапӏэ цӏыфым зи иӏэп. Ар нэкум фэдэу хэти къыухъумэн фае. Ары кӏаӏорэр бзэр лъэпкъым ыпсэ зан. Цӏыфыр нэмыкӏ цӏыф лъэпкъмэ къызэрахэщырэр ыбз, ихабз, итарихъ. Ахэр пытэу зэпхыгъэх. Уадыгэмэ, апэ рапшӏэу убзэ рыгущыӏ, уикультурэ гъэдахэ, цӏыф шэпхъэ гъэнэфагъэхэр зехь, адыгэ хэбзэ дахэу тиӏэхэм арыгъуаз.
Адыгэм ибэр ихэгъэгу, ичӏыгужъ исыжьхэп, зэрэхэгъэгоу итэкъухьагъэ хъугъэ. Нахьыбэ зэрысыр Тыркуер ары. Тыркуем ис адыгэхэм мэкӏэ макӏэзэ яныдэлъфыбзэ ащэгъупшэ, рыгущыӏэрэм ипчъагъэ мэкӏэ дэд, зыӏумылъыжьри нахьыб. Непэ Тыркуем ис адыгэхэм абзэкӏэ еджэн, тхэн амал яӏэу хъугъэ ыкӏи лъэбэкъу гъэнэфагъэхэри ащкӏэ ашӏыгъэх. Дюзджэ университетым кавказыбзэхэмрэ культурэхэмрэ якъутамэ къыщызэӏуахыгъ, адыгабзэмрэ литературэмрэ щызэрагъашӏэ. Дюзджэ университетым, сэ къызэрэсшӏошӏырэмкӏэ, тэрэзэу егъэджэн ӏофыр зэхищагъ, къекӏолӏэкӏэ тэрэз хихыгъ. Кирилл лъапсэ зиӏэ тхыбзэмкӏэ егъэджэн ӏофыр щырекӏокӏы. Адыгабзэм изэгъэшӏэнкӏэ апэрэ илъэс еджэгъум тхьамафэм сыхьат 16 къеты. Ахэр мырэущтэу гощыгъэ: едэӏунымрэ гущыӏэнымрэ (сыхьати 6), тхэнымрэ еджэнымрэ (сыхьати 6), грамматикэр (сыхьати 4). Ятӏонэрэ илъэс еджэгъум адыгабзэм изэгъэшӏэн лъагъэкӏуатэ: едэӏунымрэ гущыӏэнымрэ (сыхьати 4), тхэнымрэ еджэнымрэ (сыхьати 4), грамматикэр (сыхьати 3), адыгэ литературэр (сыхьати 2), урысыбзэу кирилл лъаспэ зиӏэр (сыхь. 5).
Ау непэ нэмыкӏ гумэкӏыгъо тырехьылӏэ. Ар зэпхыгъэр ӏэкӏыбым щыӏэ тилъэпкъэгъухэм латин хьарыфылъэ зэхэгъэуцогъэн фаеу зэралъытэрэр ары. Непэ хьарыфылъэ зэхэбгъэуцожьын, ащкӏэ гъэхъагъэхэр пшӏыжьыныр псынкӏагъоп. Ар политикэм, экономикэм, адыгмэ якультрннэ кӏэнхэм япхыгъ. Арэу щыт нахь мышӏэми, Тыркуем ис адыгэхэм латин лъапсэ зиӏэ хьарыфылъэ зэхэбгъэуцоныр япшъэрылъэу алъытэ ыкӏи бзэшӏэныгъэм пэчыжьэ нэбгырэ пчъагъэмэ ежь зэхагъэуцогъэ хьарыфылъэр чӏыпӏэ-ч1ыпӏэу агъэфедэ, арагъэштэным пылъых. Ахэмэ зэу ащыщ Адыгэ бзэ хасэри. Адыгэ Республикэм щагъэфедэрэ хьарыфылъэу, къэралыгъо лъэгапӏэ зиӏэ тхыбзэр щагъэзые.
Адыгэ бзэ хасэм адыгабзэм икъызэтегъэнэнкӏэ, изэгъэшӏэнкӏэ ӏоф гъэнэфагъэхэр ышӏагъ ыкӏи ар къыгъэлъэгъуагъ. Ау ащ уигъэразэрэп, сыда пӏомэ латин хьарыфылъэу щымыӏэмкӏэ, амыштагъэмкӏэ лэжьагъэх, бзэшӏэныгъэлэжь зэрадэмылажьэрэр зэу къэнафэ, лексикэ, морфологэ, синтаксис хэукъоныгъэхэр атхыгъэхэм бэу ахэтых, щыкӏэгъабэ афэолъэгъу. Компьютерым иамалхэр дэгъоу зэрагъэфедэрэ шӏуагъэу афэплъэгъумэ хъущт. Ӏофшӏэкӏо купым бзэшӏэныгъэлэжь ягъусэу, хэкум щагъэфедэрэ тхыбзэр ылъапсэу лэжьагъэхэмэ я1офшӏагъэ осэшхо фэпшӏынэу щытыгъ. Ары шъхьае, хэкум щагъэфедэрэ тхыбзэу кириллыр зылъапсэр ахэмэ ягунэсэп ыкӏи щагъэзыягъ.
Щыӏэм хэхъоныгъэ фэтшӏын фаеу сэ сеплъы. Ащ фэшӏ ӏэпыӏэгъухэр бэу тиӏэн фае. Ӏэпыӏэгъухэмрэ ахэр зэралъыдгъэӏэсыщт амалхэмрэ ары тэ тызэгупшысэн фаер. Амэ непэ тэ хьарыфылъэ тшӏыжьын, а хьарыфылъэмкӏэ тишӏэныгъэ гупшысэхэр къэттыжьын, ахэмэ атегъэпсыхьагъэу джыри тхыгъэхэр тшӏыжьынэу ащ фэдэ уахътэ щыӏэу сеплъырэп. Адыгэбзэ макъэхэр икъоу къэзытырэр непэ хэкум щыдгъэфедэрэ тхыбзэу кирилл лъапсэ зиӏэр ары. Зэблэпхъунэу ар ищыкӏагъэп, сыда пӏомэ адыгэ лъэпкъыр зэгурымыӏожьэу, зэпэчыжьэу, зэпэӏапчъэу ащ ышӏыщт.
Дюзджэ университетым идоцентэу, профессорэу Шъхьалэхъо С.Г.
РУССКИЙ:
Преподавание адыгейского языка в университете Дюздже
Человеческий язык самым тесным образом связан с жизнью общества. Язык – это средство общения людей. Дороже своего родного языка ничего нет для человека. Язык и народ – неотделимы друг от друга. Человек выделяется среди других народов благодаря родному языку, историей, своими обычаями и традициями. Народ, потерявший родной язык, не владеющий им, не может глубоко осознавать свою национальную культуру, историю, традиции, обычаи, будет лишен национального духа, самосознания. Поэтому и говорят, что «язык – душа народа».
Если ты адыг, в первую очередь разговаривай на своем родном языке, обогащай свою культуру, соблюдай обычаи и традиции своего народа.
Адыги разбросаны по всему миру, живут во многих странах. В Турецкой республике находится самая большая адыгская диаспора. Адыги, живущие в Турции, начали забывать свой родной язык, на своем родном языке разговаривают не многие, встречаются даже те, которые вовсе не знают родного языка. А таких очень много.
Сегодня Правительство Турции позволило адыгской диаспоре писать, читать, разговаривать на своем родном языке. Сделаны первые шаги. В университете Дюздже открыли отделение кавказских языков и культур, где изучают адыгейский язык и литературу. На мой взгляд, университет правильно подошел к организации учебного процесса по изучению языка. Используется алфавит, основанный на кириллице. На изучение адыгейского языка (в неделю) на первом курсе отводится 16 часов: говорение и слушание (6 ч.); письмо и чтение (6 ч.); грамматика (4 ч.). На втором курсе продолжается изучение этих дисциплин: говорение и слушание (4 ч.); письмо и чтение (4 ч.); грамматика (3 ч.); адыгейская литература (2 часа), русский язык, основанный на кириллице (5 ч).
Сегодня мы сталкиваемся с другой проблемой. Это связано с тем, что адыгская диаспора считает своим долгом составить алфавит адыгейского языка на основе латинской графики. Это очень трудный и сложный процесс, который связан с вопросами политики, экономики и культурным наследием адыгов. Но тем не менее, сторонники латинской графики, отодвигая существующий алфавит в Республике Адыгея, где адыгейский язык является государственным, продолжают свою работу по составлению алфавита. Мы сталкиваемся с тем, что каждый знающий адыгейский язык на уровне разговорного считает себя специалистом в области адыгейского языкознания и составляет свой алфавит и начинает пользоваться в местах, где ведется изучение адыгейского языка (в основном курсы адыгейского языка в хасэ). В том числе и АДХ (Адыгэ бзэ хасэ).
АДХ по изучению и сохранению адыгейского языка проделала определенную работу и продемонстрировала нам. Но она не удовлетворяет и далека от общепризнанного. Рабочая группа, среди которых нет лингвистов, и не имеют определенной подготовки в области адыгейского языкознания, проделали эту работу. Поэтому допущены грубейшие ошибки лексического, морфологического, синтаксического характера. Не все звуки адыгейского языка передаются, продемонстрированным алфавитом. Заслуга рабочей группы заключается в том, что они умело используют возможности компьютера. Нет сомнения в том, что если бы рабочая группа работала с привлечением ученых, имеющих определенную подготовку в области адыгейского языка, не были допущены эти ошибки и этим внесли бы определенный вклад по развитию и сохранению адыгейского языка.
На мой взгляд, мы не должны сегодня заниматься составлением алфавита и поднимать этот вопрос. Мы должны пополнить существующую литературу, внести свой вклад, для этого нужно создать адоптированные учебники, словари, учебно-методические рекомендации, пособия разного характера. Существующий алфавит на основе кириллицы удовлетворяет нас, все звуки адыгейского языка хорошо передаются.
Наше мнение однозначно. Кириллица должна быть основой обучения родному языку, использование его в письме, общении. Без этого дистанция, отделяющая нас от диаспоры будет увеличиваться, и будет способствовать ускоренному исчезновению языка.
Кандидат филологических наук, доцент С.Г. Шхалахова